Đúc chậu xi măng nhìn thì đơn giản: trộn vữa, đổ khuôn, chờ khô. Nhưng ai làm lâu đều biết mỗi bước đều có chỗ dễ sai. Chỉ lệch một chút tỉ lệ nước là chậu có thể rỗ hoặc yếu. Bên mình xin chia sẻ quy trình đã quen tay, từ chuẩn bị vật liệu đến kiểm tra thành phẩm.
Các con số dưới đây mang tính tham khảo. Mỗi loại xi măng, cát và phụ gia có đặc tính riêng. Bạn nên đổ thử vài mẻ nhỏ để tìm tỉ lệ hợp với xưởng của mình.
Chuẩn bị vật liệu và tỉ lệ trộn
Vật liệu chính gồm xi măng, cát mịn và nước. Tùy mẫu chậu, bạn có thể thêm phụ gia giúp vữa dẻo hơn hoặc ít co ngót. Mọi vật liệu nên để ở nơi khô ráo, không để xi măng bị vón cục.
Xi măng là chất kết dính chính của vữa. Nếu muốn hiểu thêm về thành phần và tính chất chung, bạn có thể đọc bài xi măng trên Wikipedia. Từ đó sẽ thấy vì sao độ ẩm và cách bảo quản ảnh hưởng nhiều đến chất lượng.
Cát phải sạch và mịn
Cát lẫn đất, lẫn rác hữu cơ sẽ làm chậu giòn và loang màu. Chúng tôi luôn sàng cát qua lưới mịn trước khi trộn. Hạt thô quá làm bề mặt sần, khó sơn về sau. Hạt quá bụi lại hút nhiều nước, khiến vữa khó kiểm soát.
Tỉ lệ cát và xi măng
Với chậu thông thường, nhiều xưởng dùng tỉ lệ xi măng và cát theo thể tích trong khoảng một phần xi măng với hai đến ba phần cát. Chậu cần cứng hơn hoặc mỏng hơn thì tăng xi măng. Chậu lớn, dày thì có thể giảm bớt. Đây chỉ là mốc để bạn bắt đầu thử.
Về lượng cụ thể cho từng cỡ chậu, bạn nên đối chiếu bài định mức vật liệu khi đúc chậu xi măng. Bên mình đã tính theo cách dễ áp dụng ở xưởng nhỏ.
Nước: ít thì khô, nhiều thì yếu
Nước là yếu tố dễ sai nhất. Vữa quá khô không chảy vào góc khuôn, chậu rỗ. Vữa quá loãng thì lắng cát và giảm độ bền. Chúng tôi cho nước từ từ, trộn đều tay rồi nắm thử. Vữa tốt khi nắm lại thì tạo khối, bóp nhẹ thì có nước ẩm rịn nhưng không chảy ròng.
Trộn bằng tay hay máy
Xưởng nhỏ thường trộn tay trên sàn phẳng. Xưởng có sản lượng lớn dùng máy trộn để đều hơn. Dù cách nào, hãy trộn khô trước cho xi măng và cát hòa đều, sau đó mới thêm nước. Trộn xong nên dùng trong thời gian ngắn, không để vữa bắt đầu se rồi mới đổ.
Đổ khuôn và rung đều
Trước khi đổ, kiểm tra khuôn sạch, khô và đã bôi dầu tách khuôn mỏng. Đặt khuôn trên mặt phẳng, dùng thước thủy kiểm tra nếu cần. Khuôn nghiêng sẽ cho chậu lệch thành, dày một bên mỏng một bên.
Đổ vữa từ từ vào lòng khuôn, đi vòng quanh để phân bổ đều. Không đổ dồn một chỗ vì dễ tạo túi khí. Với khuôn có hoa văn, hãy dùng tay hoặc cọ ấn nhẹ vữa vào các rãnh trước, rồi mới đổ phần còn lại.
Rung để đuổi khí
Rung là bước nhiều người xem nhẹ. Thực chất đây là bước quyết định bề mặt chậu có mịn hay không. Bàn rung hoặc gõ tay vào thành khuôn đều giúp bọt khí nổi lên. Rung đến khi mặt vữa phẳng và không còn bọt mới lên. Rung quá lâu thì cát lắng xuống, mặt trên loãng.
Chúng tôi từng đổ một lô chậu mà rung hơi vội. Tháo ra, mặt ngoài đầy lỗ nhỏ như tổ ong. Phải trám, chà rồi sơn dày mới che được. Từ đó, bên mình đặt quy tắc: dù gấp cỡ nào cũng không rút ngắn bước rung.
Cố định và để yên
Đổ xong, để khuôn yên chỗ, không xê dịch hay va đập. Che bớt nắng nếu trời nóng để mặt vữa không khô quá nhanh. Mặt khô nhanh dễ nứt chân chim. Thời gian chờ thay đổi theo thời tiết và loại vữa, nên bạn cần tự ghi nhận qua vài mẻ.
Tháo khuôn và bảo dưỡng
Tháo khuôn khi chậu đủ cứng để tự giữ hình. Tháo sớm quá, chậu mềm dễ móp. Tháo muộn quá, chậu bám khuôn và khó ra. Cảm nhận bằng cách ấn nhẹ móng tay lên mặt vữa ở chỗ không lộ. Vết lõm nhỏ nghĩa là chưa tới lúc.
Khi tháo, lật khuôn nhẹ nhàng và gõ quanh thành. Dùng dụng cụ mềm nếu cần cạy. Tuyệt đối tránh cạy bằng kim loại vì sẽ hại cả chậu lẫn khuôn.
Giữ ẩm vài ngày đầu
Sau khi tháo, chậu vẫn đang đạt cường độ. Đây là lúc bảo dưỡng ẩm phát huy tác dụng. Chúng tôi phủ bao tải ẩm hoặc phun sương nhẹ lên chậu trong vài ngày. Để nơi râm mát, tránh nắng gắt và gió lùa. Chậu giữ ẩm đúng cách ít nứt, cứng hơn và lên màu đẹp hơn khi sơn.
Đừng vội dùng ngay
Chậu mới tháo trông đã cứng, nhưng bên trong vẫn cần thời gian. Chúng tôi để chậu nghỉ thêm một thời gian trước khi sơn hoặc đem bán. Với chậu lớn, nên chờ lâu hơn chậu nhỏ. Vội vàng thường dẫn đến nứt hoặc bong sơn về sau.
Khi chậu đã ổn định, bạn có thể làm sạch, trám lỗ nhỏ và chuyển sang bước hoàn thiện. Bài sơn chậu xi măng đẹp và bền màu sẽ giúp bạn chọn cách sơn phù hợp. Nếu cần vật tư sơn, bạn có thể xem mục sơn chậu cảnh của chúng tôi.
Một chi tiết nhỏ khác là nhiệt độ ngày đổ. Trời quá nóng, vữa se nhanh, bạn phải trộn từng mẻ ít một và đổ gọn trong thời gian ngắn. Trời lạnh hoặc ẩm, vữa cứng chậm, lịch tháo khuôn cần lùi lại. Chúng tôi ghi nhiệt độ và thời gian tháo vào sổ để lần sau tham chiếu. Sau vài tuần ghi chép, bạn sẽ có bảng thời gian riêng cho xưởng mình, chính xác hơn mọi con số mượn của nơi khác.
Kiểm tra thành phẩm
Trước khi xếp chậu vào kho hoặc giao khách, chúng tôi soi từng chiếc. Việc này mất ít thời gian nhưng giúp giữ uy tín. Một chiếc chậu lỗi lọt ra ngoài có thể làm mất cả đơn hàng.
Kiểm tra bề mặt xem có rỗ, nứt hay loang không. Kiểm tra miệng chậu có tròn đều, đáy có phẳng không. Đặt chậu lên mặt bàn phẳng, nếu bập bênh nghĩa là đáy lệch. Kiểm tra lỗ thoát nước có thông không.
Gõ thử để nghe
Một mẹo của thợ lâu năm là gõ nhẹ vào thành chậu. Tiếng đanh, vang đều là chậu chắc. Tiếng đục, rè có thể bên trong có khoảng rỗng hoặc vết nứt ngầm. Nghe thử vài lần là quen tai ngay.
Phân loại và xử lý chậu lỗi
Chậu lỗi nhẹ như lỗ khí nhỏ, mẻ cạnh có thể trám bằng vữa mịn rồi chà phẳng. Chậu nứt sâu hoặc méo nên loại ra, không cố sửa để bán. Chúng tôi chia chậu thành ba nhóm: đạt, sửa được, loại. Cách chia rõ ràng này giúp theo dõi tỉ lệ lỗi theo từng khuôn. Nếu một khuôn cứ cho nhiều chậu lỗi, hãy xem lại khuôn. Bạn có thể xem thêm các dạng khuôn ở trang khuôn chậu tròn để chọn loại dễ đổ hơn.
Nếu cần trao đổi thêm về mẫu khuôn hay quy trình, bạn có thể gửi email tới [email protected].
Lời kết từ xưởng
Đúc chậu xi măng là nghề của sự đều đặn. Vật liệu sạch, tỉ lệ ổn định, rung kỹ, bảo dưỡng ẩm, kiểm tra từng chiếc. Mỗi khâu làm đúng thì những khâu sau nhẹ nhàng hơn.
Chúng tôi mong những chia sẻ này giúp bạn tự tin hơn khi đổ mẻ tiếp theo. Cứ bắt đầu nhỏ, ghi chép rõ và điều chỉnh dần. Chậu đẹp sẽ đến từ chính những thói quen nhỏ ấy.
