Định mức đúc chậu xi măng là con số đầu tiên chúng tôi chốt trước khi mở bao xi măng nào. Làm xưởng nhiều năm, chúng tôi thấy phần lớn hao hụt không đến từ khuôn hay tay nghề. Nó đến từ việc trộn theo cảm tính, lúc thừa lúc thiếu.
Bài này ghi lại cách bên mình tính vật liệu cho mỗi mẻ. Có công thức, có ví dụ cho từng cỡ chậu và vài mẹo giữ chậu bền mà vẫn đỡ tốn xi măng. Mọi con số là mức tham khảo từ xưởng của chúng tôi. Bạn nên đúc thử vài chiếc rồi hiệu chỉnh theo cát và xi măng đang dùng.
Thành phần vật liệu cơ bản
Một chiếc chậu xi măng thông thường chỉ có bốn thành phần chính. Đó là xi măng, cát, nước và phụ gia. Nghe đơn giản, nhưng mỗi thứ đều có tính khí riêng.
Xi măng và cát
Xi măng là chất kết dính. Chúng tôi dùng xi măng PCB40 loại bao thông dụng vì dễ mua và cường độ đủ cho chậu cảnh. Cát là cốt liệu, quyết định độ mịn bề mặt và độ đặc của thành chậu.
Cát đúc chậu cần sạch, được sàng kỹ. Cát lẫn bùn hay hạt to sẽ để lại rỗ trên mặt chậu. Với chậu có hoa văn nổi, bên mình sàng cát qua lưới mắt nhỏ rồi mới đưa vào cối.
Nước và phụ gia
Nước quyết định độ dẻo của vữa. Quá nhiều nước thì vữa chảy, dễ đúc nhưng chậu xốp và dễ nứt chân chim. Quá ít nước thì vữa khô, không len vào các góc khuôn.
Tỉ lệ nước trên xi măng thường nằm quanh 0,4 đến 0,5 theo khối lượng. Phụ gia hóa dẻo giúp giảm nước mà vẫn dễ đổ. Nếu muốn chậu nhẹ và hạn chế nứt, bạn có thể thêm một ít sợi nhỏ trộn đều vào vữa.
Tỉ lệ pha trộn thường dùng
Với chậu cảnh để ngoài trời, bên mình hay trộn xi măng và cát theo thể tích khoảng 1 phần xi măng với 2 đến 2,5 phần cát. Chậu nhỏ, cần mịn, có thể lên 1 : 2. Chậu lớn, thành dày, hạ xuống 1 : 3 vẫn chịu lực tốt.
Đừng đo bằng mắt. Chúng tôi dùng một cái xô nhựa có vạch làm đơn vị đo chung cho cả xưởng. Mọi người trộn theo xô, mẻ nào cũng giống mẻ nào.
Định mức đúc chậu xi măng cho từng kích cỡ chậu
Muốn tính định mức, bạn cần biết thể tích vật liệu thực sự nằm trong thành chậu. Đó là thể tích khối ngoài trừ đi thể tích lòng chậu. Chúng tôi tính thế này.
- Lấy thể tích hình trụ theo kích thước ngoài của chậu.
- Trừ thể tích lòng chậu, tính theo độ dày thành và đáy.
- Nhân kết quả với khối lượng riêng của vữa, khoảng 2 kg mỗi lít.
- Cộng thêm phần hao hụt khi trộn và đổ.
Ví dụ với chậu tròn cỡ trung
Lấy chiếc chậu tròn đường kính 40 cm, cao 35 cm, thành dày 2,5 cm, đáy dày 3 cm. Thể tích khối ngoài khoảng 44 lít. Lòng chậu khoảng 31 lít. Phần vữa thực tế vào khoảng 13 lít.
Nhân với 2 kg mỗi lít, ta được chừng 26 đến 27 kg vữa. Ở tỉ lệ 1 : 2,5, xi măng chiếm gần 6 kg trong đó. Bên mình luôn cộng thêm khoảng 8 đến 10% cho hao hụt dính cối, dính xô và vữa thừa trong khuôn.
Nếu bạn đang cân nhắc loại khuôn phù hợp cho cỡ này, có thể xem thêm cách chọn khuôn chậu tròn cho xưởng nhỏ để biết nên ưu tiên đường kính nào khi mới vào nghề.
Chậu nhỏ và chậu lớn
Chậu để bàn đường kính 20 cm, thành dày 1,5 đến 2 cm, chỉ cần khoảng 3 kg vữa. Xi măng trong đó chưa đến 1 kg. Với cỡ này, bạn nên trộn từng mẻ nhỏ vì vữa để lâu sẽ se mặt.
Chậu lớn đường kính 60 cm trở lên thì khác. Thành phải dày từ 3 cm, đôi khi cần lưới gia cường. Lượng vữa có thể lên vài chục ký. Lúc này, chúng tôi chia thành hai lần đổ, lần sau cách lần trước chưa quá 20 phút để mối nối không lộ.
Chậu chữ nhật và chậu đa giác
Chậu có góc cạnh dùng nhiều vữa hơn chậu tròn cùng thể tích. Lý do là các góc cần dày hơn để khỏi mẻ khi tháo khuôn. Chúng tôi thường cộng thêm 10 đến 15% so với phép tính hình học. Dòng khuôn chậu chữ nhật là ví dụ điển hình, vì bốn góc vuông hút vữa nhiều hơn người mới nghĩ.
Cách tính chi phí một mẻ đúc
Ở phần này, chúng tôi không đưa giá cụ thể vì giá vật liệu mỗi vùng mỗi thời điểm một khác. Thay vào đó, bên mình chia sẻ cách tính để bạn tự điền số vào bảng của mình.
Một mẻ đúc gồm bốn khoản. Khoản đầu là vật liệu chính gồm xi măng, cát, phụ gia. Khoản thứ hai là nhân công trộn, đổ, rung và tháo khuôn. Khoản thứ ba là hao mòn khuôn. Khoản cuối là điện, nước và mặt bằng phơi chậu.
Chia đều cho từng chiếc
Bạn lấy tổng chi của mẻ rồi chia cho số chậu đạt chuẩn, không chia cho số chậu đổ ra. Chậu nứt hay mẻ góc phải được tính vào gánh nặng của những chiếc còn lại. Nhiều xưởng bỏ sót điều này nên thấy lãi trên giấy mà hụt trong sổ.
Một tình huống bên mình từng gặp. Anh bạn mở xưởng nhỏ đúc mẻ 20 chậu, hỏng 3 chiếc vì tháo khuôn sớm. Khi tính lại, giá vốn mỗi chiếc đạt chuẩn cao hơn dự tính gần một phần sáu. Từ đó anh ghi hẳn một cột tỉ lệ hỏng vào bảng tính.
Tính cả khuôn vào giá vốn
Khuôn là tài sản dùng nhiều lần, nên bạn chia giá khuôn cho số lần đúc dự kiến. Khuôn ABS dày dặn có thể đúc rất nhiều chu kỳ nếu bảo quản đúng. Bạn có thể xem các mẫu tại trang sản phẩm khuôn đúc chậu cảnh để ước lượng số lần dùng phù hợp với quy mô xưởng.
Quy trình ở xưởng ảnh hưởng đến con số này khá nhiều. Bạn có thể đối chiếu với bài quy trình đúc chậu xi măng tại xưởng để thấy chỗ nào đang rò rỉ chi phí.
Mẹo tiết kiệm xi măng mà vẫn bền
Tiết kiệm không có nghĩa là giảm xi măng bừa bãi. Giảm sai chỗ, chậu sẽ rỗ, bở và hỏng ngay mùa mưa đầu tiên. Dưới đây là những cách bên mình đã thử và thấy ổn.
Giữ độ dày đúng chỗ cần dày
Thành chậu không cần dày đều. Miệng chậu và đáy chịu lực nhiều nên giữ dày. Thân giữa có thể mỏng hơn một chút nếu cỡ chậu nhỏ. Khuôn tốt đã tính sẵn độ dày này, bạn chỉ việc đổ đủ.
Rung vữa và dưỡng ẩm đúng cách
Rung vữa nhẹ giúp đẩy bọt khí ra ngoài. Vữa đặc hơn thì cùng một lượng xi măng cho cường độ cao hơn. Sau khi tháo khuôn, bạn che chậu và phun ẩm vài ngày. Xi măng cần nước để đóng rắn, phơi nắng gắt ngay sẽ làm chậu mất độ bền dù trộn đúng tỉ lệ.
Chúng tôi từng thử cắt bớt xi măng ở một lô chậu để so sánh. Lô đó nhìn ổn khi mới tháo khuôn, nhưng sau vài tuần nhiều chiếc bắt đầu bám rêu và bong mặt. Bài học là đừng cắt ở chỗ bạn không kiểm chứng được.
Tận dụng vữa thừa
Vữa còn lại cuối mẻ đừng đổ bỏ. Bạn có thể đúc đĩa lót chậu hoặc chậu mini từ phần đó. Chỉ cần trộn xong là đổ ngay, không để quá thời gian ninh kết.
Sau cùng, đừng quên bước hoàn thiện. Chậu mộc xi măng đã đẹp, nhưng một lớp sơn đúng cách sẽ kéo dài tuổi thọ đáng kể. Phần này bên mình viết riêng trong hướng dẫn sơn chậu, và nếu cần tìm loại sơn, bạn xem nhóm sơn chậu cảnh trong danh mục của site.
Kinh nghiệm ghi sổ định mức cho xưởng
Định mức chỉ có ích khi nó được ghi lại. Chúng tôi dán một tờ bảng nhỏ cạnh máy trộn, ghi rõ từng cỡ chậu cần mấy xô xi măng, mấy xô cát và bao nhiêu nước. Người mới vào làm chỉ cần nhìn bảng là trộn được, không phải hỏi.
Cuối mỗi tuần, bên mình đối chiếu lượng xi măng nhập với số chậu đã bán. Nếu chênh nhiều, chắc chắn đang có chỗ hao hụt. Có khi do cát ướt khiến vữa loãng, có khi do trộn dư mà không dùng hết. Phát hiện sớm thì sửa sớm.
Một thói quen nhỏ khác là cân thử. Mỗi quý, chúng tôi cân ngẫu nhiên vài chiếc chậu cùng cỡ. Nếu chậu nặng nhẹ chênh nhiều, tức là thao tác đổ và rung chưa đều. Đây là dấu hiệu rất sớm của chất lượng không ổn định.
Hy vọng những con số trên giúp bạn dựng được bảng định mức riêng cho xưởng. Khi có thắc mắc về vật liệu hay khuôn, bạn có thể gửi thư về [email protected]. Còn nếu muốn hiểu rõ hơn về nền tảng vật liệu, trang giải thích về xi măng trên Wikipedia là nguồn tham khảo dễ đọc.
